İşitme eyleminin başladığı ilk yer olan kulak “dış kulak, orta kulak, iç kulak” olmak üzere üç bölümden oluşur.

Dış kulak: Kulak kepçesi ile kulak zarına kadar uzanan 25 mm. kadar uzunluktaki kulak yolundan oluşur. Kulak kepçesi diye adlandırılan kısım kıvrımlı kıkırdaksı bir yapıya sahiptir. Dış kulağın işitmedeki görevi gelen sesi kulak kepçesi aracılığı ile toplamak, kulak yolu aracılığı ile orta kulağa iletmektedir.

Orta kulak: Kulak zarı ile iç kulak arasında kalan içi hava ile dolu kısımdır. Orta kulakta sırasıyla çekiç-örs-üzengi kemikçikleri bulunmaktadır. Orta kulağın işitmedeki görevi dış kulaktan gelen sesi iç kulağa iletmektir. Bu iletim görevi sıradan bir iletme değildir. Kulak yolundan gelen ses kulak zarını titreştirir. Titreşen kulak zarının titreşimlerini kemikçikler mekanik kurallara uygun olarak oval pencereye iletirler. Yani başka bir deyişle akustik enerjiyi mekanik enerjiye çevirirler.

İç Kulak: Salyangoz, yarım daire kanalları ve işitsel sinir uçlarından oluşur. Yarım daire kanalları vücudun denge organıdır. İşitme ile ilgili olan kısım ise salyangoz ve işitsel sinir uçlarıdır. Salyangozun kendisi kendi merkezi etrafında iki buçuk kıvrım yapan bir kanaldır. Kanal başlangıçta geniş, sonuna doğru gittikçe daralan, uzun, konik bir boru biçimindedir. Salyangozun içi bir sıvı ile doludur. Kanalın iki kısmının ortasında korti adında bir organ vardır. İşitme olayında üzengi kemiğinden gelen titreşimler oval penceredeki zar aracılığı ile salyangozdaki sıvının titreşmesini sağlar. Korti boşluğundaki sinir uçları sıvının titreşiminden etkilenir. Burada titreşimler sinir akımına dönüşür. Sinir uçları ile alınan titreşimler beyne iletilir. Böylece işitme gerçekleşmiş olur.

İşitmenin gerçekleşebilmesi için sesin insan kulağına gelmesi, işitme geçit yolu denilen dış kulak, orta kulak, iç kulaktan geçmesi ve beynin işitme merkezine ulaşması gerekmektedir. İşitme geçit yolunda (dış kulak, orta kulak, iç kulak, işitme merkezi) herhangi bir zedelenme olursa işitme gerçekleşmez ve işitme engeli ortaya çıkmış olur. İşiten bir insan kulağı 0 ile 110-120dB arasındaki sesleri işitir. Konuşma sesleri ortalama 40 ile 70 dB arasındadır.

• Kalıtsal özellikler (anne-baba ya da daha önceki kuşaklarda işitme engeli olması)
• Annenin hamilelik sırasında kullandığı bazı ilaçlar ve röntgen çektirmesi.
• Annenin hamilelik sırasında geçirdiği ateşli hastalıklar.
• Annenin hamilelik sırasında geçirdiği kazalar. (çarpma, travma, düşme..)

• Erken-geç-zor doğum.
• Doğum sonrası bebeğin oksijensiz kalması.
• Fazla kan kaybı, kan değişimi.

• Ateşli hastalık (menenjit, kabakulak vb.) geçirmesi
• Çocuğun kullanacağı bazı ilaçlar.
• Orta kulak iltihabı.
• Çok yüksek sese maruz kalma (akustik travma).

İşitme engeli çeşitli alanlarda sınıflandırılabilir. İşitme engelinin oluş yerine göre sınıflandırma, işitme kaybının derecesine göre sınıflandırma, işitme engelinin oluş zamanına göre sınıflandırma gibi çeşitli sınıflamalar vardır. Türkiye’de özel eğitimde daha çok özrün derecesine göre yapılan sınıflama ve tanılama kullanılmaktadır.

Elektronik işitme cihazları işitme kayıplı kişiler için bu yüzyıldaki en önemli gelişmelerden biridir. Her işitme cihazında a)mikrofon, b)yükseltici(amplifikatör), c)alıcı gibi üç mekanizma bulunur. Cihazın çalışması mikrofona sesin dalgalar halinde gelmesi, elektrik enerjisine çevrilmesi, sesin yükseltilmesi, alıcıya kadar elektrik akım halinde iletilip orada tekrar mekanik dalgaya dönüştürülmesi ve alıcıya verilmesi ile gerçekleşir. Bireysel işitme cihazının; 

Ø      Kulak arkası,

Ø      Kulak içi,

Ø      Kanal içi,

Ø      Gözlük tipi,

Ø      Cep tipi olmak üzere çeşitleri vardır. En çok tercih edilen cihaz türü kulak arkası işitme cihazlarıdır.

Bunun dışında işitme engellilerin eğitiminde kullanılan grup işitme eğitim cihazları vardır.

Kulak Arkası İşitme Cihazının Özellikleri:

Bu cihazlar, kulak kanalına yerleştirilmiş kulak kalıpları ile kulak arkasında taşınabilme özelliği nedeniyle kulak arkası işitme cihazları diye adlandırılmıştır. Tüm işitme cihazlarında bulunması gereken mikrofon, hoparlör, amplifikatör ve kontrol üniteleri aynı gövde içine yerleştirilmiştir. Kulağa gelen ses mikrofon aracılığı ile elektrik akımına çevrilir, amplifikatöre iletilir. Amplifikatör sesi yükseltir, yükseltilmiş ses cihazın gövdesine yerleştirilmiş hoparlör elektrik enerjisini tekrar akustik enerjisine çevirir. Akustik enerjiye çevrilen ses hoparlör tarafından boynuza, boynuzdan kulak kalıbına, kulak kalıbından da kulağa iletilir. Kulak arkası cihazlar, küçük ve estetik olmaları nedeniyle diğer tiplere göre daha çok tercih edilmektedir.

İşitme Cihazı Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Çocuğunuzun cihazdan verimli bir şekilde yararlanabilmesi için cihazın sağlıklı alışması gerekmektedir. Cihaz hakkında temel bilgileri bilirseniz çocuğunuza daha faydalı olursunuz.

Pil Kontrolü: Pil cihazınızın enerji kaynağıdır.

• Cihazın artı eksi kutuplarının doğru yerleştirildiğine dikkat ediniz.
• Cihazı kullanmadığınız zamanlarda(uyurken ya da banyoda) cihazı kapatınız.
• Pili takmadan önce kuru bir bezle nem ve kiri temizleyiniz.
• Akmış ya da zayıflamış pilleri kullanmayınız.
• Kendinize bir pil takvimi yapın ve pil bitmeden, zayıfladığında yeni pil ile değiştiriniz.

Kulak Kalıbı: Cihaz ile kulak arasındaki bağlantıyı yapar. Kulak kalıbı işlevini ne kadar iyi yerine getirirse cihaz o oranda çocuğunuza fayda sağlar.

• Kulak kalıbı kaliteli ve yumuşak malzemeden yapılmış olmalıdır.
• Kulak kalıbı ile çocuğun kulağı arasında kalan çok küçük boşluk bile ötme sesi yapar ve çocuğunuzun rahatsız olmasına neden olur. Bu yüzden kulak kalıbı belli aralıklarla yenilenmelidir.(gelişme dönemindeki çocuklarda 6 ayda bir değiştirilmelidir.)
• Kalıbın içi kulak kiri olursa sesin yarı yarıya kaybına neden olur. Bu nedenle kulak kalıbı düzenli olarak ılık su ile yıkanmalıdır. Kiri temizlemek için sivri cisimleri kalıbın içine sokmayınız. Kalıba zarar verebilir.
• Belli aralıklarla hortumun elle ve gözle kontrolünü yapınız. Çatlak ya da yırtık olduğunda sesi dışarıya kaçırır ve ötme sesi yapar.
• Daha önemli bir sorunla karşılaştığınızda vakit kaybetmeden cihazı yetkili servise gönderiniz.

İşitme engelli çocukların eğitiminde erken tanılamanın çok büyük önemi olmasına rağmen bazı durumlarda çocuk ilköğretime başladığı halde işitme engeli olduğu fark edilememiş olabiliyor. Bu nedenle ilköğretim öğretmenlerinin öğrencilerini çok iyi gözlemlemeli ve şüphelendiği bir durumda işitme testi yapılması amacıyla hastaneye yönlendirmelidir.

§        Sınıfta birden oluşan ses değişimlerinin farkında olmayış.

§        Motorlu araçların gürültülerine ilgisizlik.

§        Radyo, pikap, teyp gibi müzik araçlarını dinlemeye karşı ilgisizlik.

§        Sınıftaki tartışmalara karşı ilgisizlik.

§        Konuşulanların özellikle bazı sözcüklerin, yinelenmesini isteme.

§        Konuşulana belirli bir biçimde kulağını verme, bir eliyle kulağını destekleyerek dinlemeye çalışma.

§        Öğretmenin ya da konuşanın sürekli olarak yüzüne bakarak dinleme ya da izleme.

§        İşitebilmek için konuşana doğru eğilme ya da uzanma.

§        Konuşulanları bazen işitip bazen işitemeyerek insana işine geleni duyuyor işine gelmeyeni duyuyor izlenimi verme.

§        İsteklerini meramını anlatmak amacıyla gereğinden fazla jest ve mimik kullanma.

§        Talimatları yanlış anlama.

§        Dikte çalışmalarında olağandışı yanlışlıklar yapma.

§        Okul başarısında yaşına göre düşüklük.

§        Sık sık kulak ovuşturma ve karıştırma.

§        Sessizliği seçme, gülmede azlık, okuma güçlüğü.

§        Sesin hangi yönden geldiğini kestirememe.

ANA-BABALARA DÜŞEN GÖREVLER- ÖNERİLER:

Çocuğunuzun işitme cihazıyla çevresindeki seslere alışması için bir an önce çalışmaya başlayın. İşitme engelli çocukların da normal işiten çocuklar gibi işitsel uyaranlara ihtiyacı olduğunu unutmayın.

• Çocuğunuzla göz ilişkisi kurun ve ona ismiyle seslenin, yüzünü size doğru çevirmesi için ona dokunmayın ve onu çekmeyin.
• Çocuğunuzun işitme engelli olduğunu öğrendiniz diye onunla konuşmayı kesmeyin. Sanki çocuğunuz sizi duyuyormuş onunla konuşmaya devam edin. Abartmadan doğal bir tonda ve hızda konuşun.
• İşitme cihazına yakın konuşun, cihazdan uzaklaştıkça sesin cihaza ulaşma gücü azalır.
• Onun çıkardığı ses ve mimikleri taklit edin.
• Bir şeyler söylediğinizde onunda size tepki verebilmesi için (sessizlik, gülüş, ağlama, bir ses, sözcük vb..) ona fırsat verin. Tepki verdiğinde onu bir gülüş ya da bir öpücükle ödüllendirin.
• Onun ilgisini çeken şeylerde onun sizi yönlendirmesine izin verin.
• Çevreden gelen seslere onun dikkatini çekin ve dinlemesini sağlayın. Bunu yaparken ‘dinle, duydun, sesi işittin gibi kalıplar kullanın.
• Onun söylemek istediği şeylere tercüman olun. Kelimeleri düzgün ifade edin. Tam cümlelerle konuşun. Çocuğunuza olumlu model olun.
• Onunla oynayın, ona şarkılar söyleyin, zaman zaman melodili şekilde konuşun. Ses çıkaran oyuncaklarla oynayın. Ona hikaye kitapları okuyun, resimleri hakkında konuşun.
• Gün içinde yaptığınız rutinlerde (yemek yedirme, uyutma, oyun oynama, alışveriş vb...) tekrarlı ve basit bir dil kullanın. Günlük aktiviteleriniz ilerledikçe nesnelerin nasıl göründüğü, ne işe yaradığı hakkında konuşun.
• Radyo televizyon karşılıklı sohbetler yüzünden çocuğunuz sizi duymuyor olabilir. Bu yüzden arka plan gürültüsünü azaltın.

Bunların dışında çocuğun cihaz kullanımında sıklıkla karşılaşılan ailenin yanlış bildiği önemli durumlar vardır:

Çocuğunuz cihaz ilk takıldığında cihazdan ya da seslerden rahatsız olabilir. İlk bir iki hafta cihazı önerilen ses ayarından düşük seviyeye ayarlayabilirsiniz. Cihaz takılı olduğunda çocuğunuzun dikkatini başka şeylere çekmeye çalışın, başlangıçta cihazı takarken sevdiği etkinlikleri yapmasına izin verin. Ne olursa olsun cihazını mutlaka takın.

2. “Cihazı taktık bir değişiklik yok. Boşuna takıyor, bir şey duymuyor ki..”

            İşitme cihazı yeni bir kulak değildir. Çocuğunuzun bireysel özelliklerine göre cihazdan verim alma süresi değişkenlik gösterebilir.

3. “Cihaz çok pahalı, sokakta oynarken kırılır ya da kaybolur diye takmıyoruz.”

            Cihaz çocuğunuz uyanık olduğu sürece (cihazın suyla temas etmediği durumlarda) mutlaka takılmalıdır. Aksi takdirde çocuğunuzun konuşma ve dil becerilerinin gelişmesini engellemiş olursunuz.

KAYNAKÇA

                                                                  HAZIRLAYAN: Halil TOPRAK

                                                                                               R.A.M. ERZURUM