ÖZBAKIM BECERİLERİNİN ÖĞRETİMİ            

ÖZ BAKIM BECERİLERİ

Temel Öz Bakım Becerileri

wTuvalet Eğitimi

w Yemek yeme

w Giyinme- Soyunma

Diğer Öz Bakım Becerileri

w El-Yüz Yıkama

w Diş Fırçalama

w Burun Temizliği

w Banyo Yapma

w Tırnak Bakımı

w Cilt Bakımı, Kozmetik Ürünlerin Kullanımı

w Saç Bakımı

w Cinsel Organların Temizliği

w Elbise Satın Alma ve Bakımı (Basit Tamir, Seçim, Renk ve Biçim Uyumu, Ütüleme, Temizlik ve Koruma)

w Yaşa ve Havaya Uygun Giyinme

w İlaçların Kullanımı

w Sağlıklı Yemek Yeme Davranışları

w Cinsel Davranış (Cinsel Farklılıkların Farkına Varma, Gizliliğe Saygı ve Kadın-Erkek Sosyal İlişkileri)

Öz Bakım Becerilerini Kazanmaya Etki Eden Etmenler

w Büyük Kas Becerilerindeki Yetersizlikler

w Görme Yetersizliği

w El-Göz Eşgüdümündeki Yetersizlik

w Manipülatif Becerilerdeki Yetersizlik

w Ağız ve Ağız İçindeki Bölümlerde Şekil Bozukluğu

  (Yemek Yeme Becerileri İle İlgili Olarak)

w Görsel Dikkat, Hareketleri Taklit, Basit Emir ve Cümleleri Anlamada Yetersizlik

Öz Bakım Becerilerini Öğretimine Başlamadan Önce
Yapılması Gerekenler

 

wÇocuk ve ailesi için öncelikle öğretilmesi gereken becerilerin neler olduğu; ailenin isteği, çocuğun zamanının büyük bir bölümünü geçirdiği ortamın özelliği ve çocuğun sahip olduğu diğer becerileri ve kavramların neler olduğu göz önünde tutularak saptanır.

wBelirlenen öncelikli becerilerde çocuğun yapabildiklerini belirlemek için “beceri analizi” ve buna dayalı “ölçüt bağımlı ölçü aracı” hazırlanır.

wHazırlanan ölçüt bağımlı ölçü aracı çocuğa uygulanarak çocuğun yapabildikleri belirlenir. Eğer çocuğun bazı beceri basamaklarında çok fazla güçlük çektiği gözlenirse bu basamaklar daha ayrıntılı olarak analiz edilir.

wÇocuğun yapabildiklerine dayalı olarak tüm beceri, ileri zincirleme ya da tersine zincirleme yaklaşımlarından birine göre uzun dönemli, kısa dönemli ve öğretimsel amaçlar belirlenir.

wSaptanan amaçları gerçekleştirecek şekilde öğretim programı hazırlanır. Öğretim programında;

            a) Öğretmenin amaçları gerçekleştirmede kullanacağı işlem süreci ve kullanımı,

            b) Öğretim ortamı ve kullanılacak araç-gereçler,

            c) Öğretimin günün hangi zamanlarında yapılacağı,

            d) Çocuk için etkili olan pekiştireçler,

            e) Öğretim süresi

bulunur.

wÖğrenilecek olan beceriye zarar veren ve istenmeyen davranışların azaltılmasında kullanılacak işlem süreçleri saptanmalıdır.

wÖğrencinin öğretim sırasında performansında oluşan değişikliklerin nasıl izleneceği saptanmalıdır.

wÖğrenciye kazandırılacak becerinin sürekliliğinin nasıl sağlanacağı saptanmalıdır.

wÖğrenciye kazandırılan becerinin başka kişi, araç gereç ve ortamlara nasıl genelleştirileceği belirlenmelidir.

BECERİ ANALİZİ

Beceri Analizi;

            Bir beceriyi daha küçük alt basamaklara ayırma işlemidir.

Beceri Analizi;

            a) Becerinin bellekten analiz edilmesi ve basamakların sıralanması,

            b) Becerinin bizzat yapılması ve basamakların sıralanması,

            ile yapılabilir.

Beceri Analizi;

            a) İleri Zincirleme Yöntemine göre,

            b) Geri Zincirleme Yöntemine göre,

            yapılabilir.

Çorap Giyme Beceri Analizi

wÇorabı tutar.

            a) Her iki eliyle çoraba uzanır.

            b) Her iki elinin baş parmağı içeride, diğer parmakları dışarıda olacak şekilde, çorabın koncundan tutar.

wÇorabı ayak parmaklarına geçirir.

            a) Parmaklarını birbirine doğru hareket ettirerek, çorabı toplar.

            b) Çorabı ayak ucuna geçirir.

            c) Çorabı ayak parmaklarına geçirir.

wÇorabı giyer.

            a) Çorabı bileğine kadar çeker.

            b) Elleriyle çorabı iki yana açar.

            c) Çorabı topuğuna geçirir.

            d) Çorabı yukarı çeker.

Ölçüt Bağımlı Ölçü Araçlarının Hazırlanması

(Tek Fırsat Yöntemi)

Ölçüt Bağımlı Ölçü Araçlarının Hazırlanması

(Çoklu Fırsat Yöntemi)

BECERİ ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ

1. İleri Zincirleme Yöntemi

            Bu yönteme göre öğretim yapabilmek için performans alımı öncesi hazırlanan beceri analizinin ileri zincirlemeye göre yapılması gereklidir (önce yapılandan sonra yapılana doğru).

            Öğretim yapılırken öncelikle birinci temel beceri üzerinde durulur, diğer becerilerin öğretimi yapılmaz. Öğrenci birinci temel beceriyi bağımsız olarak gerçekleştirdikten sonra ikinci temel becerinin öğretimine geçilir.

2.  Tüm Beceri Yöntemi

            Bu öğretim yönteminin kullanılabilmesi için performans alımı öncesi hazırlanan beceri analizinin ileri zincirlemeye göre yapılması gereklidir.

            Bu yöntemde becerinin bütün basamakları için öğretim yapılır. Her öğretim oturumunda beceri basamaklarındaki ipuçları yavaş yavaş çekilerek becerinin tümü gerçekleştirilmeye çalışılır.

3. Tersine Zincirleme Yöntemi

            Bu öğretim yönteminin kullanılabilmesi için performans alımı öncesi hazırlanan beceri analizinin tersine zincirlemeye göre yapılması gereklidir (en son yapılandan en önce yapılana doğru).

            Bu yöntemde öğretime becerinin son temel becerisinden başlanır. Öğrenci son temel beceride bağımsızlığa ulaşınca sondan ikinci temel becerinin öğretimi üzerinde durulur.

            Özellikle giyinme becerilerinde ve bazı meslekî becerilerin öğretiminde bu yöntemin daha etkili olduğu bilinmektedir. Bunun nedeni; öğrencinin başlangıçta gerçekleştirmesini beklediğimiz temel becerinin az sayıda beceri basamağını içermesi, kolaylıkla başarıya ulaşmasının mümkün olması, daha sonra diğer basamakların öğretimi yapılarken de bağımsızlığa ulaştığı beceri basamaklarını tekrarlaması olarak görülmektedir.

BECERİ ÖĞRETİMİNDE KULLANILAN İPUÇLARI
 

1. Fiziksel Yardım İpucunun Verilmesi ve Geri Çekilmesi

            Fiziksel yardım, öğrencinin belli bir uyaranın (ayırdedici uyaran) varlığında bir beceri basamağını yapmasını sağlamak amacıyla, öğretmenin öğrenciyle birlikte beceri basamağının tamamını yapması ve ne yapıldığını söylemesinden, beceri basamağını hiç yapmayarak ne yapıldığını söylemesine kadar değişen ve elle yapılan yardımdır.

            Fiziksel yardım uygulanırken, fiziksel ve sözel ipuçları birlikte kullanılmaktadır. Öğrencinin beceri basamağını yapmasını sağlamak amacıyla uygulanan fiziksel yardım geri çekilerek, öğrenciyi beceri basamağını sözel ipucu ile yapar hale getirmek amaçlanmaktadır.

2. Model Olma İpucunun Verilmesi ve Geri Çekilmesi

            Model alma, bir kişinin yaptığı hareketi gözleyerek ve taklit ederek yapma ve öğrenmedir. Beceri öğretiminde model olmanın kullanılabilmesi için, öğrencinin taklit etme becerilerine sahip olması gerekmektedir.

            Model olma ipucu, sözel ipucu ile birlikte kullanılır ve öğretim süreci içinde model olunan hareket geri çekilerek, öğrencinin sadece sözel ipucu ile hareket yapması amaçlanır.

2. Sözel İpucunun Verilmesi ve Geri Çekilmesi

            Sözel ipucu, öğretmenin, öğrencinin yapmasını istediği davranışı, sözel olarak ifade etmesidir. Sözel ipucu, öğrenciye bir beceriyi yapması için en az yardım etme yoludur.

            Öğrencinin çoklu fırsat yöntemiyle beceride yapabildikleri belirlenmeden, öğretimde sözel ipucunun kullanılması düşünüldüğünde, kullanılacak sözel ipuçlarının öğrenci için anlamlı olup olmadığının araştırılması gereklidir.

            Öğretimde kullanılan ipuçları, öğrenciler başarılı oldukça geri çekilmelidir. Örneğin; “her iki elinle pantolonun belinden tut” , “pantolonun belinden tut” , “pantolonu tut” , “tut” ve “fısıltı sesi” gibi.

YEMEK YEME BECERİLERİNİN KAZANDIRILMASI

 

Yemek Yeme Becerilerinin Kazanılmasını Etkileyen Etmenler

wKüçük Kas Gelişimindeki Yetersizlikler

wSinir Sistemiyle İlgili Yetersizlikler

wAğız Boşluğu ve Kas Yapısındaki Bozukluklar (tavşan dudak, yarık damak vb)

wDiyet Yapmayı Gerektiren Durumlar

wGörme ya da İşitmedeki Yetersizlikler

wUygun Olmayan Öğrenme Çevreleri 

*Öğrencinin Sahip Olması Gereken Beceriler

wÖğrenci hangi ilkel ya da patolojik reflekslere sahiptir?

wÖğrenci baş kontrolüne ne derece sahiptir?

wÖğrenci nesneleri tutup bırakabilmekte midir?

wÖğrencinin otururken dengesini sağlayabilmesi için, kollarını kullanması gerekmekte midir?

wÖğrenci hangi ağız işlevlerini göstermektedir? (Dil Hareketleri, Emme, Isırma, Ağız Kapama, Yutma, Dudağı Kapama)

YEMEK YEME BECERİLERİNİN KAZANDIRILMASI

 

wÖğretim sırasında öğrencinin sandalyesinde otururken; başının dengede olması, vücut dengesini koruyabilmesi ve kollarını masaya ve ağzına rahatlıkla hareket ettirebilmesi gereklidir.

wÖğretim sırasında kullanılan masa ve sandalyenin yüksekliği, öğrencinin fiziksel büyüklüğüne uygun olmalıdır.

wYemek yeme becerilerinin kazandırılması sırasında öğrencinin aç olduğu olağan yemek saatlerinin (öğünlerinin) öğretim zamanı olarak belirlenmesine önem verilmelidir. İlk zamanlarda öğretimin, yemek yeme saatlerinin başlangıcında yer almasına ve çok uzun süreyi almamasına dikkat edilmelidir. Öğrenci becerinin basamaklarında bağımsızlaştıkça, öğretim süresi de öğünün daha fazla kısmını kapsar hale getirilmelidir.

wÖğretim sırasında kullanılan tabak, çatal, kaşık vb. yemek yeme araçlarının, yemek yeme becerisinin kazanılmasını kolaylaştıracak ve öğrencinin bireysel gereksinimlerine uygun araçlar olmasına dikkat edilmelidir.

wÖğretim için seçilen yiyeceğin öğrencinin sevdiği yiyecekler olmasına önem verilmelidir.

            Yemek Yeme Becerilerinin Kazanılma Sırası:

wParmakla tutarak yemek yeme

wKaşık kullanarak yemek yeme

wÇatal kullanarak yemek yeme

wBıçak kullanarak yemek yeme

wBardakla sıvı içme, parmakla tutarak yemek yeme ile birlikte başlar, kaşık ve çatal kullanma aşamalarında kullanılan bardağın özellikleri değişir.

GİYİNME BECERİLERİNİN KAZANDIRILMASI

 

wGiyinme becerileri, tüm çocuklar için soyunma becerilerinden daha zordur ve daha sonra kazanılır. Bu nedenle, çocuk giysileri çıkarmayı beceremiyorsa önce bu becerilerin öğretimi yapılır.

wDüğme açma-kapama, fermuar açma-çekme, çıt çıt takma, düğüm ve fiyonk yapma, ters yüzden doğru yüzü ayırma, kirliden temizi ayırma vb. beceriler temel giyinme-soyunma becerilerinin kazanılmasından sonra öğretilirler.

wGiyinme becerilerinin öğretiminde amaçlar ileri zincirleme, tüm beceri ve tersine zincirleme yaklaşımlarına göre düzenlenebilir. Yapılan araştırmalar tersine zincirleme yaklaşımının, giyinme becerilerinin öğretiminde daha etkili olduğunu göstermektedir.

wGiyinme becerilerinin öğretiminin, öğrencinin gereksinim duyduğu yer ve zamanlarda yapılması, öğretim olayına katılımını artıracaktır.

wTemel giyinme becerilerinin öğretiminde uyarlanmış giysiler kullanmak çocuğun daha kolay başarıya ulaşmasını kolaylaştırabilir. Örneğin;

* Çorap giyme çalışılırken; boru şeklinde, topuksuz ve burunsuz bir çorap,

* Pantolon giyme çalışılırken; fermuar ve düğmesi olmayan, beli lastikli ve bol bir pantolon,

* Kazak giyme çalışılırken; çocuğa bir beden büyük gelen “V” yakalı bir kazak,

gibi materyaller tercih edilmelidir.

KAYNAKÇA:

wAnadolu Üniversitesi Özel Eğitim Bölümü Ders Notları

   ( Yrd.Doç. Atilla CAVKAYTAR )

( Hazırlayan: Fatih PAÇA – Zihinsel Engelliler Sınıf Öğretmeni )