REHBERLİĞİN ÇEŞİTLERİ

Rehberlik hizmetlerinin tarihçesine baktığımızda rehberlik hizmetlerinin ilk önce "Mesleki Rehberlik" alanında başlamıştır. Daha sonraları gelişen dünyada çeşitli hizmet alanlarına paralel olarak değişen eğitim programları doğrultusunda rehberlik hizmetleri de çeşitlilik göstermiştir. Rehberlik hizmetleri genellikle :

ü        Rehberliğin yapıldığı fert sayısına,

ü        Rehberliğin fonksiyonuna,

ü        Rehberliğin yapıldığı problem alanına,

ü        Kurumların niteliklerine,

ü        Öğretim kademelerine

göre gruplandırılmaktadır.

            1-Fert Sayısına Göre Rehberlik

     a) Bireysel Rehberlik : Rehberlik, danışman ve danışan arasında olursa buna bireysel rehberlik adı verilir. Bireysel rehberlikte, bireyin daha ziyade duygusal, sosyal ve kişiler arası uyumsuzluklarına yardım etme söz konusudur. Bireysel rehberlik geniş ölçüde psikolojik danışma yardımı ile sağlanır. Bireysel rehberliğin amacı bireyin; kendisini biyo-psiko-sosyal bir varlık olarak algılamasını, kabul etmesini, fiziki ve sosyal çevresini gerçek boyutlarıyla algılayarak kendi yetenek ve olanaklarını bu gerçeklik içinde en iyi biçimde kullanabilmesine yardım etmektir.

     b) Grup Rehberliği :  Danışman, birden fazla kişiye aynı anda rehberlik hizmeti sunmakta ise bu tür rehberliğe grup rehberliği adı verilir. Günümüzde birey çevresi ile ele alınmaktadır. İnsan sosyal bir varlıktır ve sorunları sosyal ilişkilerinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle bireyi sosyal çevresinin dışında düşünüp sorunlarına çözüm üretmek mümkün değildir. Günümüz rehberlik anlayışında da bireyi, çevresi ile bütün olarak inceleme eğilimi söz konusudur.

      2-Fonksiyonuna Göre Rehberlik

     a) Uyum Sağlayıcı Rehberlik :  Öğrenci sayısının artması, bilim ve teknikteki ilerlemeler, köyden kente göç, demokratik yaşam tarzı gibi faktörlerin etkileri okula; okul kaçakları, hırsızlık, sinirlilik, uyumsuzluk gibi ruhsal sorunlar olarak yansımaktadır. Rehberlik, bu tür ciddi problemlere sahip öğrencilerle daha fazla uğraşarak onların uyum sağlamalarına yardımcı olur. Uyum sağlayıcı rehberlik bir anlamda tedavi edici (terapötik) bir rehberliktir.

     b) Yöneltici Rehberlik :  Rehberliğin bu fonksiyonu, bireyin kendine en uygun ve en yeterli doyum sağlayıcı bir geleceğe hazırlayan bir alana yönelmesine ve başarılı olmasına yardımcı olmaktır. Günümüzdeki bilim ve teknikteki gelişmeler okul programlarının da çeşitlenmesine yol açmıştır. Bu nedenle bireylere ilgi, yetenek ve ihtiyaçlarına göre en uygun okulun ve programın seçilmesinde yardım kaçınılmazdır. Rehberlik, bireyin niteliklerini ve toplumun insangücü ihtiyaçlarını dikkate alarak bu fonksiyonunu yerine getirir.

     c) Ayarlayıcı Rehberlik :  Rehberliğin diğer bir fonksiyonu da, gençliğin en iyi şekilde yetişmesini sağlamak için, onların ilgi, yetenek ve ihtiyaçlarına en uygun eğitim hizmetlerinin müfredat programlarında yer almasında, program yapıcılara ve eğitim planlayıcılarına yardım etmektir. Modern eğitim anlayışında bireysel farklara ve çevre şartlarına eğitim programlarında yer verilmektedir. Herhangi bir eğitim kurumuna devam eden öğrencilerde bir çok yönden önemli farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıkları dikkate almadan, bir eğitim programından istenilen sonuca ulaşmak zordur. Bireylerle yakın temas kuran danışman, onların problemlerini, yeteneklerini, ihtiyaç ve isteklerini bildiği gibi, varolan olanakları ve toplumun isteklerini ve bu çerçeve içinde gençlerin karşılaşacakları problemleri de bilmektedir. Bu bilgileri program yapıcılarla paylaşması eğitim programının şekillenmesinde temel dayanak olacaktır.

   d) Geliştirici ve Önleyici Rehberlik :  Bireyin en iyi şekilde gelişebilmesini sağlayacak anlayış, davranış, düşünce ve tutumları okulda bireye kazandırmak ve bu gelişimi engelleyecek faktörlerden korunmak için yapılan faaliyetler rehberliğin geliştirici ve önleyici fonksiyonunu oluşturmaktadır. Geliştirme ve olumsuzlukları önleme, bireyin var olan kuvvetlerinin tanınmasına bağlıdır. Yeteneği hangi alanda yüksekse gelişimi o alanda sağlanmalıdır. Bireyin öz benine uygun roller almasını sağlamak ve bu yolla benliğini tehrif etmeden gelişimini sağlamakta geliştirici ve önleyici rehberlik içerisinde ele alınmaktadır.

     3-Problem Alanına Göre Rehberlik

     a) Eğitsel Rehberlik : Bireyin kendi yetenek, ilgi, ihtiyaç, kişilik yapısı, duygu   özellikleri, sosyal durumları ve zeka seviyeleri dikkate alınarak uygun bir eğitim alanını seçmesinde ve bu alanda başarılı olması için kendisine yapılan yardımlara "Eğitsel Rehberlik" denir. Bir öğrencinin yaşamının her aşamasında eğitsel rehberliğe ihtiyacı vardır. Okulun yeni açıldığı veya dönem sonları öğrencilerin eğitsel rehberliğe daha fazla ihtiyacı olabilir. Bu dönemlerde öğrenciye gösterilecek ilgi ve sağlanacak eğitsel bilgiler uyumsuzluk, başarısızlık, okul fobisi, okuldan kaçma gibi durumların önüne geçebilir. Eğitsel rehberlik olarak şu faaliyetler yapılabilir :

ü        Okul ve çevresi hakkında bilgi

ü        Verimli ders çalışma yolları hakkında bilgi

ü        Üst eğitim kurumları hakkında bilgi

     b) Kişisel Rehberlik : Bireyin duygu ve düşüncelerinden, sosyal ilişkilerinden ve davranışlarından doğan problemlerine yönelik olarak yapılan yardımlar kişisel rehberlik faaliyetlerinin içerisinde yer alır. Okulda kişisel problemlerle ilgili olarak yapılan rehberliğin temel amacı; bireyin kendini psiko-sosyal bir gerçeklik olarak anlamasına ve kabul etmesine, fiziksel ve sosyal çevresini gerçek boyutları ile kavrayarak kendi yetenek ve olanaklarını bu gerçeklik içinde en iyi şekilde kullanabilmesine yardım etmektir. Böylece, bireyin gelişmesini ve uyumunu engelleyici heyecan gerginliklerinden ve üzüntülerinden kurtulan, sosyal ilişkilerinde daha etkili davranış ve beceriler geliştiren birey, daha verimli bir öğrenme ve gelişme oluşumu içinde olur.

Kişisel rehberlik yalnızca bireyin kendini anlamasına ve bulmasına yardım etmekle       kalmaz. Ayrıca özel yeteneklerin erken bulunup çıkartılmasına ve bu yeteneklerin gerektirdiği şekilde gelişmesine de yardım eder. Bundan dolayı, her öğrenim kademesinde, öğrencilerin kişisel ve sosyal ihtiyaç ve problemlerini saptamak rehberliğin temel fonksiyonlarından biridir. Bireyin kişisel problemlerini şu başlıklar altında toplayabiliriz :

ü        Bedeni ve sağlığı ile ilgili problemler

ü        Sosyal ilişkileri ile ilgili problemler

ü        Hastalık derecesindeki korku ve kaygıları ile problemler

ü        Kendine güvensizlikle bağlantılı heyecansal problemler

ü        Cinsiyet, aşk ve evlenme ile ilgili problemler

ü        Ahlak kuralları, din ve ideallerle ilgili problemler

ü        Ekonomik durumla ilgili problemler

 Bu gibi hallerde birey ve problemi hakkında gerekli bilgiler toplanır. Bu bilgiler değerlendirilip yorumlanarak problemin gerçek sebebi bulunur, sonuçları toplanır ve bireye gereken psikolojik yardım yapılır.

     c) Mesleki Rehberlik : Okul seçimi, meslek seçimi ve eş seçimi hayatta verilmesi gereken önemli kararlardır. Bu kararlar, bireyin hayat tarzını ve bütün yaşamının akışını temelden etkileyen kararlardır. Her insan okul öncesi yıllardan itibaren ileride ne olacağını düşünür, geleceği hakkında bazı planlar kurar. Başlangıçta tamamen duygusal ve hayali olan meslek seçimi yaş ilerledikçe daha gerçekçi temellere oturtulmaya başlanır. Mesleki rehberlik, ferdin mesleklere ve meslek seçimine ait problemlerini ele alan rehberlik faaliyetidir. Mesleki rehberlik, bireyin bir meslek seçmek ve bu meslek için hazırlanmak, meslekte ilerlemek konusunda yapılan faaliyetleri kapsar

İnsanın geleceğini şekillendiren en önemli kararlardan birinin meslek seçimi olduğu bugün herkes tarafından kabul edilmektedir. Birey, istediği yaşam yolunu seçerken seçmiş olduğu meslek veya iş ve bundan elde edeceği doyum önem kazanmaktadır. Meslek seçimi,bireyin sahip olması muhtemel meslekleri çeşitli yönler ile değerlendirip kendi ihtiyaçları açısından istenilir yönleri çok,istenmeyen yönleri az olan birine yönelmeye karar vermesidir. Bu karar, toplumsal ve bireysel etmenlerin birbiriyle etkileşimine dayanan, karmaşık, kişiliğin gelişimi ile birlikte gelişen ve insanın yaşamını büyük ölçüde etkileyen bir karardır.

Bireyin mesleki davranışlarını,onun kendini gerçekleştirme ve ifade etme isteği, ilgi, yetenek ve kişilik özelliklerine yani benliğine uygun bir uğraşı bulma arzusu belirlemektedir. Kendini gerçekleştirme, sağlıklı organizmanın en güçlü eğilimi, ruh sağlığının en önemli belirtisidir. Birey, mesleki etkinlikler yolu ile psikolojik ihtiyaçlarını karşılamaya, kendini gerçekleştirmeye çalışır. Kendini gerçekleştirme, gizil güçlerini geliştirme ve tam kapasite ile fonksiyonda  bulunmaktır. İnsanın iç yapısına ve öz varlığına uygun olmayan bir alana yönelmesi onun doğal gelişiminin engellenmesi demektir. Bu da kişide psikolojik doyumsuzluğa ve rahatsızlığa neden olur.      

Bugün meslek seçiminin bir problem haline gelmesi sadece seçme özgürlüğünden değil aynı zamanda seçeneklerin çokluğundan da ileri gelmektedir .Her birey, kendi geleceğine ilişkin her türlü kararı verebilme hakkına sahiptir. Bireyin hem kendisini hem de içinde bulunduğu toplumu geliştirmesi istenen niteliğe bağlıdır. İnsanı istenilen nitelikte yetiştirende çeşitli düzeylerdeki eğitim  kurumlardır.     

Meslek  ve alan seçme sürecinin temelinde ,bireyin kendini,meslekleri, alanları ve eğitim kurumlarını tanımasının önemi büyüktür. Bireyin bu konulardaki farkındalığı onun doyum düzeyini de artıracaktır. Yetenekleri, ilgileri ve ihtiyaçları hakkında doğru ve gerçekçi değerlendirmeler yapabilme imkanlarından yoksun öğrenciler, mesleklerin gerektirdiği nitelikler ve sağladığı imkanlar hakkında da çoğu kez kulaktan dolma bilgilerle ya meslek  liselerine ya da üniversite kapısına gelmektedir.

4) Kurumların Niteliklerine Göre Rehberlik : Rehberlik hizmetleri ilk önce eğitim alanında bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmıştır. Eğitim alanında hızlı bir gelişme gösteren rehberlik hizmetleri zamanla başka kurumlarca da benimsenmiştir. Rehberlik hizmetlerindeki kavram ve uygulamalarından sağlık kurumları, sosyal yardım kurumları ve endüstriyel kurumlarda da yararlanılmaya başlanmıştır. Günümüzde bu kurumlarda rehberlik hizmetleri profesyonel bir düzeyde gelişme göstermektedir. Kurumların birbirinden farklı nitelikleri dikkate alındığında rehberlik hizmetlerini şu şekilde gruplandırabiliriz

ü       Eğitimde rehberlik hizmetleri

ü       Sağlık kurumlarında rehberlik hizmetleri

ü       Sosyal yardım kurumlarında rehberlik hizmetleri

ü       Endüstride rehberlik hizmetleri

a) Eğitimde Rehberlik Hizmetleri: Toplumların geleceği, genç kuşakları en iyi şekilde eğitmelerine bağlıdır. Çağdaş eğitim anlayışı rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinden hız alan bir anlayışı desteklemektedir. Modern eğitim anlayışında bireyi merkeze alan Öğrenci Merkezli Eğitim (ÖME) anlayışı söz konusudur. Birey bir bütün olarak algılanmakta ve tüm yönleriyle gelişimine katkıda bulunulmaktadır. Okullarımızda ezberci anlayışa dayalı bir eğitim yerine yapıcı, yaratıcı, sorgulayan, eleştiren, bireyin istek ve ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran, bireysel farklılıkları dikkate alan bir anlayışla yeni nesillerin yetiştirilmesi rehberlik hizmetlerinin önemini apaçık ortaya koymaktadır.

 Türk Milli Eğitim Sisteminin genel amacı; Türk Milleti'nin bütün fertlerini beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan, yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmektir.

Bu amacı gerçekleştirmekle görevli eğitim sistemimiz üç temel öğeden meydana gelmektedir. Bunlar "Yönetim", "Eğitim-Öğretim" ve "Öğrenci Kişilik Hizmetleri" dir. Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri de öğrenci kişilik hizmetleri bünyesinde yer alan ve daha çok öğrencinin kişilik gelişimi ile ilgilenen bir hizmet alanıdır.

b) Sağlık Kurumlarında Rehberlik Hizmetleri: Gelişmiş toplumların bir özelliği insan sağlığına verdiği önemdir. Bu özellik rehberlik hizmetleri anlayışının sağlık kurumlarında yerleşmiş olduğunun bir ifadesidir. İnsanlara sağlığını koruyucu temel bilgilerin verilmesi, sağlık kurumlarından etkin bir şekilde nasıl yararlanılacağının öğretilmesi gibi görev ve sorumluluk anlayışı sağlık kurumlarında rehberlik hizmetlerini zorunlu kılmıştır.

Sağlık kurumlarında, özellikle psikiyatri bölümlerinde ve ruh sağlığı merkezlerinde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri benimsenmekte; her gün artan sayıda medikal kaynaklı uzmanla medikal olmayan uzmanların yan yana aynı konuda hizmetlerini bütünleştirdikleri dikkat çekmektedir.

Sağlık Ocağı, Sağlık Evi ve Ana-Çocuk Sağlığı Merkezi gibi sağlık kurumlarının sunduğu hizmetler arasında ruh ve beden sağlığını korumaya yönelik çalışmaların çağdaş rehberliğin ilke ve tekniklerinin kullanılarak yürütülmesi sağlanmalıdır. Bu amaçla söz konusu kurumlarda bu alanda eğitim görmüş personelin istihdam edilmesi planlanmalıdır. Bu konuda çalışan sağlık personeliyle rehberlik uzmanlarının birlikte çalışmaları hizmetin kalitesini ve verimini arttıracaktır .

            Temel ilke ve kavramlarda farklılık olmamakla beraber sağlık kurumlarında oluşturulacak rehberlik teşkilatının bu kurumun amaç ve yapısına uygun olması gerekmektedir. Ancak sağlık kurumlarında verilecek rehberlik hizmetlerinin eğitim kurumlarıyla koordineli olması hizmetin kalitesini arttıracaktır .

            c) Sosyal Yardım Kurumlarında Rehberlik Hizmetleri: Sosyal yardım alanında hizmet sunan kurumların işlevleri arasında rehberlik hizmetlerinin önemli bir yeri vardır. Ülkemizdeki bu tür kurumları; huzurevleri, Çocuk Esirgeme Kurumu, Kızılay Derneği, Sosyal Dayanışma ve Yardım Kurumu gibi kurumlar oluşturmaktadır.

Bu kurumların her birinin temel işlevleri birbirinden farklıdır. Ancak bu kurumlar insana hizmet sunmaktadırlar. İnsanların ihtiyaçlarını, beklentilerini ve problemlerini göz önünde bulundurmak zorundadırlar. Örneğin; huzurevindeki yaşlıların psikolojisi ile çocuk esirgeme kurumundaki farklı yaş gruplarından oluşan çocuk ve ergenlerin psikolojisi veya doğal afetler sonucu zor durumda kalan insanların psikolojisi birbirinden tamamen farklıdır. Dolayısıyla rehberliğin temel ilke ve kavramlarında bir farklılık olmamakla beraber sosyal yardım kurumlarında her biri kendi kurumunun yapısına ve amacına uygun bir şekilde rehberlik hizmetlerinin programlanmasına, örgütlenmesine ve yaklaşım biçimlerinin belirlenmesine gereksinim duyulmaktadır. Ancak ülkemizdeki sosyal yardım kurumlarında yeterli sayıda psikolog, psikolojik danışman ve sosyal hizmet uzmanı bulunmamaktadır.

            d) Endüstride Rehberlik Hizmetleri: Rehberlik hizmetlerinin diğer alanlarda olduğu gibi endüstri alanındaki sanayi kuruluşları, işçi sendikaları, iş ve işçi bulma kurumu gibi kurumlarda da; kurumların temel işlevleri, yapısı ve amaçları doğrultusunda programlandığını, örgütlendiğini ve yaklaşım biçimlerini belirlediğini görmekteyiz.

Endüstriyel kurumlarda otomasyona geçilmesi, işlerin çeşitlenmesi, hızlı bir şekilde uzmanlaşmanın artması, çalışanların  iş alanlarındaki hızlı değişime ayak uydurmalarında güçlüklerin ortaya çıkması gibi sebeplerden ötürü sanayi kuruluşları, işçi sendikaları ve iş ve işçi bulma kurumu gibi kurumlarda iyi bir şekilde örgütlenmiş rehberlik hizmetlerine gereksinim duyulmuştur.

İşveren üretimin ve ürünün pazarlamasının yanında kuruluşun halkla olan diyalogunu düzenleyen halkla ilişkiler departmanının önemini kavramıştır. İşçi sendikaları da üyelerinin ücret ve sosyal haklarının korunmasının yanı sıra çalışanların ve yakınlarının çeşitli sorunlarının çözümlenmesi konusunda hizmet sunmaları için rehberlik hizmetlerinden yararlanmaya yönelmişlerdir.

4837 sayılı yasa ile kurulmuş olan İş ve İşçi Bulma Kurumu mesleki rehberlik alanında önemli bir işlevi yerine getirmektedir. İş arayanlara meslekler konusunda bilgi vermek, mesleklere yatkınlık ve uygunluklarını saptamak, mesleğe yöneltme, meslekte yetiştirme gibi rehberlik hizmetlerini yürütmekle, bu kurumun önemli bir boşluğu doldurduğu söylenebilir.

            5) Öğretim Kademelerine Göre Rehberlik : Eğitim sistemleri çeşitli öğretim kademelerinden oluşmaktadır. Farklı öğretim kademelerinde rehberlik hizmetleri de program ve etkinlikler açısından değişiklikler göstermektedir. Örgün eğitim kapsamında yer alan okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerinde rehberlik hizmetlerinin genel amaç ve ilkeleri aynıdır. Ancak bu genel amaç içinde yer alan daha alt ve özel amaçlar ve bunları gerçekleştirmede uygulanacak programlar, seçilen etkinlikler, kullanılacak teknik ve yöntemler değişebilir .

Öğretim kademelerinde rehberlik hizmetlerini dört başlık altında toplayabiliriz:

ü        Okulöncesi eğitimde rehberlik hizmetleri

ü        İlköğretimde rehberlik hizmetleri

ü        Ortaöğretimde rehberlik hizmetleri

ü        Yükseköğretimde rehberlik hizmetleri

a) Okulöncesi Eğitimde Rehberlik Hizmetleri: Okulöncesi eğitimi, zorunlu ilköğrenim çağına gelmemiş çocukların bedensel, zihinsel ve sosyal gelişimini, planlanmış bir ortam içinde sağlayan ve onları ilköğretime hazırlayan bir eğitim kademesidir. Ülkemizde okulöncesi eğitim veren kurumlar resmi ve özel anaokulu ve anasınıflarıdır. Anaokulları 4-6 yaş, anasınıfları 5-6 yaşları kapsar.

Gelişimin ilk yılları(0-6 yaş arası) çok önemlidir. Çocuktaki bedensel, zihinsel,  sosyal ve dil gelişimi oldukça hızlıdır. Çocuğun kendini fark etmesi ve ifade etmesi açısından çok önemli bir dönemdir. Birçok araştırma bu dönemdeki gelişmelerin çocuğun ileri ki yaşamını etkilediğini ortaya koymaktadır.

Bu dönemde çocuğun ilgilerini, yetenek ve becerilerini geliştirmek için çeşitli etkinlikler düzenlemek, çocuğa kendini sınama ve tanıma olanakları sunmak, çocuğun yaptıklarını izlemek, ona dönüt vermek ve doğru davranışları pekiştirmek gerekir. Bu dönemde rehberlik hizmetleri kişisel açıdan, çocuğun kendini kabul, özgüvenini geliştirme, benlik kavramını oluşturma, sosyalleşmeyi sağlama hedeflerine yönelik etkinlikleri kapsar. Eğitsel açıdan, okula uyum ve ilköğretime hazır olma hedefleri esastır. Bu anlamda çocuğun okulu sevmesi, okumaya-eğitime karşı güdülenmesi ve bazı temel becerileri kazanması amaçlanır. Mesleki rehberlik alanında ise, bu dönem mesleki gelişim sürecinin başlangıcı kabul edildiği için çocuğun döneme özgü mesleki gelişim görevlerini gerçekleştirmesine yönelik etkinlikler planlanır .

Okulöncesi eğitim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin çocuğun sağlıklı bir gelişim göstermesi, okul ortamına uyum sağlamaları ve varolan potansiyellerini ortaya koyabilmeleri için gerekli sosyal ve fiziki ortamı hem eğitim çalışmalarına hem de rehberlik hizmetleri anlayışına uygun bir şekilde oluşturması gerekir. Anaokulu veya anasınıflarının eğitim çalışmalarının ve rehberlik etkinliklerinin planlamasında; çocuğun oyun oynama, bedenini kullanma, merakını giderme, hayal ve isteklerini açığa vurma, bağımsızlığını kazanma gibi gereksinimlerini göz önünde bulundurması sağlıklı ve uyumlu bireylerin yetiştirilmesine olanak sağlayacaktır.

Bu dönemde öğretmenlerin çocuğa yakın ilgi ve sevgi göstermesi, iyi model olması, fazla koruyucu davranmaması, aile ile sıkı bir ilişki ve işbirliği içinde olması gerekir. Öğretmen iyi bir gözlemci olarak çocuğun gelişimini izler, ilgili kayıtları tutar, yolunda gitmeyen durumlarda gerekli önlemleri alır ve sorunlara çözüm arar .

b) İlköğretimde Rehberlik Hizmetleri: İlköğretim 6-14 yaş grubu için devlet tarafından sağlanan parasız ve zorunlu temel bir eğitimdir. İlköğretim, bir yandan çocuğun kendine yeter bir hale gelmesine bir yandan da ileride mesleğini belirlemesinde rol oynayabilecek bir üst öğrenime hazırlar.

Gerek yönlendirmenin isabetli olması gerekse bireyin tüm olarak gelişimine yardım için ilköğretim süresince öğrencinin tanınması ve onun kendini tanıyıp kabul etmesi gereklidir. Bir bakıma ilköğretim süresince verilecek olan rehberliğin amacı öğrencilerin kendilerini tanımalarını sağlamaktır

Temel eğitim yıllarında öğretmen ve idarecilerin öğrencilerle ilgili gittikçe artan problemlerle başa çıkmaları, ailelerin bu dönemde çocuklarında meydana gelen gelişmelerin ileri ki yılları ne şekilde etkileyeceğine ilişkin bilinçlenmeleri ve önleyici rehberlik anlayışının gerekliliği rehberlik hizmetlerinin ilköğretim kademelerindeki önemini ortaya koymaktadır.

Yapılan araştırmalar özgüvenin gelişimi, kendini kabul, benlik tasarımı, içten denetim gibi kişiliğin çeşitli boyutlarının olumlu yönde gelişimi için ilköğretim çağının en iyi şekilde yaşanmasının gereğini ortaya koymaktadır.

İlköğretim düzeyinde çocuğa düzgün konuşma, okuma ve yazma, özetleme, hesaplama gibi temel becerilerin kazandırılmasının yanı sıra, kişilik gelişimini kolaylaştıracak etkinliklere yer verilmesi de önemlidir. Bu nedenle rehberlik eğitimi kapsamında çocuklarda eğitim isteği uyandıracak bir sınıf ortamı oluşturulmasına yönelik etkinlikler geniş bir yer tutar. Öğrencilerin kişisel gelişimi ile ilgili olarak, çocuğun özgüven kazanmasında, olumlu bir benlik kavramı geliştirmesinde ve başkalarıyla dengeli ilişkiler içinde birlikte yaşamayı öğrenmesinde, böyle bir ortamın önemi büyüktür.

İlköğretim rehberlik programında bireyin kendisini tanımasına yardımcı olan bilgi verme hizmeti yanında, çocuğun ileri ki yıllarda yapacağı tercihlerine yön verecek olan eğitsel ve mesleki rehberlik etkinliklerinin de bulunması gerekmektedir. Eğitsel ve mesleki rehberlik faaliyetleri içerisinde şu etkinlikler yer alır; öğrenme güçlüğü olan çocukların belirlenmesi ve yönlendirilmesi, verimli çalışma yollarının tanıtılması, yeni ortama alıştırma, eğitim olanakları konusunda bilgilendirme, doğru kararlar almasına ve doğru tercihler yapmasına yönelik hizmetler, mesleklerin tanıtılması, doğru ve sağlıklı mesleki kararlar alma ve bu kararları uygulamasına yardımcı olma gibi hizmetleri içeren etkinlikler ilköğretim programı içerisinde yer alabilir.

c) Ortaöğretimde Rehberlik Hizmetleri: Dünyada ve ülkemizde diğer öğretim basamaklarına göre rehberlik hizmetlerinin daha yaygın olarak sürdürüldüğü ortaöğretim okulları, en az üç yıllık öğretim veren genel, mesleki ve teknik öğretim kurumlarıdır. 15-18 yaş gurubunu kapsayan ortaöğretim, öğrencilere bir meslek kazandırmayı ve onları yükseköğretim kurumlarına hazırlamayı amaçlayan eğitim devresidir. Ortaöğretim kurumları süre,amaç ve programlar açısından farklıdırlar.

Ortaöğretim döneminde rehberlik hizmetlerinin önemi ve gerekçesi bu yaşlardaki öğrencilerin gelişim ihtiyaçlarına ve bu ihtiyaçları karşılamada okuldan beklenen işlevlere dayanır. Bilindiği gibi gençlik dönemi oldukça değişken, kontrolü zor, ön kestirimi güç bir dönemdir. Gençlik dönemi kendi içinde erinlik-ergenlik-gençlik gibi aşamaları kapsamak üzere 12 yaşından 24 yaşına kadar geçen uzun bir dönemi kapsar. Ortaöğretim yani lise yılları daha çok ergenlik dönemi kapsamında düşünülebilir. Bu dönem ergenin kendini aradığı, değerler oluşturarak kimliğini belirlemeye çalıştığı bir dönemdir. Ergenler üzerinde yapılan araştırmalar bu dönemde onların çeşitli sorunlar yaşadığı ve yardıma ihtiyacı olduğunu ortaya koymaktadır. Çocukluktan yetişkinliğe geçişin fiziksel ve cinsel değişimleri, değer ve tutumlardaki değişimler, bir meslek seçme, bir yaşam felsefesi oluşturma gibi amaçlar bu dönemde ergene belirsizliklerle ve kararsızlıklarla dolu bir süreç yaşatır. Tüm bu sorunlar ve gençteki merak ve değişim arzusu onu içki, sigara, uyuşturucu gibi madde bağımlılığı yaratabilecek alışkanlıklara itebilir. Macera tutkusu ve kötü alışkanlıklar onu suça teşvik edebilir. Ya da genç kimlik arayışı ve bir guruba ait olma gereksinimiyle çeşitli ideolojik grupların etkisinde kalabilir. Sağlıklı değerlendirme yapamadığı durumlarda gençlik enerji ve heyecanını olumsuz hedeflere yöneltebilir. Şiddet ve teröre yönelik grupların etkisine girebilir

Ortaöğretim yılları, gencin kendisi için bir takım eğitsel hedefler belirlediği ve buna bağlı olarak planlar yapıp sistemli bir şekilde çalıştığı, belirgin ve kararlı bir hale gelen ilgi ve yetenekleri doğrultusunda bir takım mesleki planlar yaptığı ve yüksek öğrenime hazırlandığı bir dönemdir.

Tüm bu durumlar göz önüne alındığında genç için  kendini rahat hissettiği, kendini rahatça ifade edebildiği, sağlıklı ilişkilere girebildiği, güvenli ve demokratik bir ortam hazırlanması gerekir. Bu da ancak öğrenciyi merkez alan, öğrenciyi tüm yönleriyle bir bütün olarak ele alan merkezinde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin yer aldığı bir anlayışla mümkündür. Gencin kişisel, eğitsel ve mesleki gelişimi açısından ortaöğretim kurumlarında rehberlik hizmetlerinin yeterli ve kapsamlı bir şekilde programlanması ve örgütlenmesi gerekir. 

d) Yükseköğretimde Rehberlik Hizmetleri : Yükseköğretim basamağındaki eğitim kurumlarının yapı, amaç, işlev ve işleyişleri ilk ve ortaöğretim basamağındaki eğitim kurumlarından farklıdır. Ayrıca yükseköğrenim gören öğrencilerin ihtiyaç ve sorunları daha önceki gelişim dönemlerin ihtiyaç ve sorunlarından da farklıdır. Dolayısıyla yükseköğretimde sunulacak rehberlik hizmetlerinin programlanması ve örgütlenmesi de farklılık gösterecektir.

Yükseköğretim gençliğinin sorunları; ekonomik sorunlar, barınma, kayıt, yurt, yatılılık, kredi ve burs, sağlık, şehir yaşamına uyum, arkadaş ilişkileri kurmakla ilgili sorunlar, cinsel sorunlar, üniversite ile ilgili sorunlar, kişisel sorunlar, seçtiği mesleğe hazırlanma,iş bulma gibi  başlıklar altında toplayabiliriz. Üniversiteli genç artık içinde bulunduğu toplumun ve insanlığın sosyolojik, politik  ve ekonomik sorunları ile daha fazla ilgi duymakta ve kafa yormaktadır.

Genç yetişkin bütün bu sorunların çözümünde tek yetkili karar mekanizması durumundadır. Bu yetki ve sorumlulukların çözümünde gencin desteğe ihtiyacı vardır. Rehberlik hizmetleri bu sorunların çözümünde gence destek olmalıdır. Ancak bu öğretim basamağındaki öğrencilere yapılan rehberlik hizmetleri yeterli düzeyde değildir. Üniversitelerde öğrenci kişilik hizmetlerinin daha sağlıklı bir şekilde yürütülmesi için yeniden yapılanmaya ihtiyaç vardır.

Muhammet ÇİFTÇİ

Psikolojik Danışman

KAYNAKÇA

Kuzgun, Y. Rehberlik ve Psikolojik Danışma. Ankara: ÖSYM Eğitim Yayınları.1992.

Kepçeoğlu,M. Psikolojik Danışma ve Rehberlik. Ankara 1994.

Tan, H. Psikolojik Danışma ve Rehberlik. İstanbul. Milli Eğitim Basımevi.1986.

Yılmaz, H, Ü, Ö. Öğretmenler İçin Rehberlik Bilgisi. Atlas Kitabevi. Konya: 1995.

Can, G. ve Ark. Psikolojik Danışma ve Rehberlik. Pegem Yayıncılık. Ankara: 2002.

Yeşilyaprak, B. Eğitimde Rehberlik Hizmetleri. Ankara Nobel Yayın Dağıtım, 2001.

Yeşilyaprak, B. "Mesleki Gelişim Sürecinin Başlangıcı Olarak Okul Öncesi Eğitim" 10.YA-PA Okul Öncesi Eğitimi ve Yaygınlaştırılması Semineri Kitabı. İstanbul: YA-PA Yayınları. 1995.

Bakırcıoğlu, R. Rehberlik ve Psikolojik Danışma. Ankara Bakırcıoğlu Yayınları, 1988.

Can, G. İlköğretimde Rehberlik. Eğitim Bilimlerinde Yenilikler. Eskişehir: Anadolu Üni. Yayınları, 1998.